HOÀNG HẠC LÂU Phần Hai

*

*   *

Hương Quan Hà Xứ ?

01 - 45 (54).

*

*   *

Hoàng Hạc Lâu.

Tích nhân dĩ thừa Hoàng Hạc khứ,

Thử địa không dư Hoàng Hạc Lâu.

Hoàng Hạc nhất khứ bất phục phản,

Bạch vân thiên tái không du du !

Tình xuyên lịch lịch Hán Dương thụ,

Phương thảo thê thê Anh Vũ châu.

Nhật mộ Hương Quan hà xứ thị ?

Yên ba giang thượng sử nhân sầu !

                                                                             (Thôi Hiệu).

                        Dịch :

Lầu Hoàng Hạc.

Người xưa đã cùng Hoàng Hạc vút,

Trơ lại chốn này Hoàng Hạc Lâu.

Hoàng Hạc vút cánh vút vạn thuở,

Bạch vân trôi mãi trôi ngàn thu !

Hán Dương lớp lớp cây mờ biếc,

Anh Vũ xanh xanh cỏ ngát màu.

Trời khuất Quê Nhà đâu đó hỡi ?

Trên sông khói sóng khiến người sầu !

                                                                                 (Minh Di dịch).

*

*   *

Chú thích :

Bài ‘Hoàng Hạc Lâu’ trong ‘Toàn Đường Thi’ có một vài Chữ ghi khác với Bản đang lưu hành, trong hai câu :

Câu 1 : - ‘Hoàng Hạc khứ’, chép ‘Bạch Vân khứ’.

Câu 6 : - ‘Phương thảo’, chép ‘Xuân thảo’.

Ngoài ra, ‘Toàn Đường Thi’ còn nêu một vài chữ chép khác của một vài câu trong một số Bản khác:

Câu 2 : - ‘Thử địa’, có Bản chép ‘Tư địa’, và ‘Không dư’ có Bản chép ‘Không lưu’.

Câu 5 : - ‘Hán Dương thụ’, có Bản chép ‘Hán Dương thành’.

Câu 6 : - ‘Thê thê’, có Bản chép ‘Thanh thanh’.

Câu 7 : - ‘Hà xứ thị’, có Bản chép ‘Hà xứ tại’.

Minh Di án.

Câu 6 : - ‘Phương thảo thê thê Anh Vũ châu’.

Về mặt xuất xứ, hai chữ ‘thê thê’ ở đây có lẽ phải hơn là ‘thanh thanh’ vì bài ‘Chiêu Ẩn Sĩ’ trong Tập ‘Sở Từ’ có câu :

Xuân thảo sinh hề thê thê.

Cỏ xuân mọc khá xum xuê.

Và như vậy, Câu 6, nếu ‘Toàn Đường Thi’ ghi là ‘Xuân thảo’ thay vì ‘Phương thảo’ chính là đã căn cứ câu đă dẫn trên của bài ‘Chiêu Ẩn Sĩ’.

Tuy nhiên, về ý nghĩa ‘xum xuê’ (thê thê) cũng hàm ý ‘xanh xanh’ (thanh thanh) cho nên như có chép ‘thanh thanh’ cũng chẳng hại chi đến thi ý.

                                                                           &

Thử địa không dư Hoàng Hạc Lâu. Lược sử. 

Lầu Hoàng Hạc ở phía Tây huyện Vũ Xương, tỉnh Hồ Bắc.

Lầu cao vào khoảng 30 thước ngoài, lại nằm chót vót trên vọng gác của Hán Dương môn, Thành Vũ Xương, nơi vách đá cheo leo của bãi Hoàng Hộc, ở về hướng Tây bắc Hoàng Hộc sơn  cũng được gọi là Hoàng Hạc sơn, hay Xà sơn.

Đây là Lầu Hoàng Hạc vào cuối thế k̀ 17.

Từ Lầu nhìn ra bao quát cả một vùng bát ngát sông núi, bến bãi.... phong cảnh tuyệt đẹp; bên kia sông là mặt Đông huyện thành Hán Dương, nằm trên núi Qui sơn.

Trước Lầu có bảo tháp Bạch Thạch kiến trúc theo mô thức tháp của A Dục vương (tức Asoka, tên của một ông vua Ấn Độ :  264 - 228 trước Công nguyên) rất công phu, mĩ thuật. Bốn mặt Tháp đều tạc Phạn ngữ cỡ chữ rất lớn. Tháp xây bằng đá trắng vì vậy mà có tên Bạch Thạch.

Phía Nam Lầu có bảo tháp Thắng Tượng do Uy Thắng vương Thái tử cho xây lên năm 1343 triều Nguyên Thuận đế (1320 – 1370 ;  tại vị : 1333 – 1368) ;  hậu thế gọi tháp này là Minh Đăng do đó đã có truyền thuyết sai lầm đây là mộ Khổng Minh (181 - 234). Tháp cũng bằng đá trắng, và cao 9.36 thước, có 3 tầng, tầng dưới cùng tạc hình tòa Sen, chu vi khoảng 5 thước. Trên các mặt tháp khắc hình sư tử, voi, phụng hoàng. Tuy trải mưa nắng, thời gian, nhưng, cho đến nay nhìn những hình này người ta vẫn có thể nhận ra được những nét tinh tế của một tác phẩm nghệ thuật.

Cũng ở phía Nam lầu Hoàng Hạc là một cái đài cao, hình vuông, có tên Dũng Nguyệt đài. Ở đây có một tảng đá thô kệch, màu vàng, trên mặt đá khắc 3 chữ ‘Dũng Nguyệt Đài’ thật lớn, Nét chữ cổ kính, cứng cỏi, và vô cùng sắc xảo.

Theo truyền thuyết thì 3 Chữ này là thủ bút của Ngụy Vũ đế Tào Mạnh Đức (155 - 220).  Thực ra, Dũng Nguyệt Đài cho tới thời Triệu Tống (960 - 1279) mới được Hoàng Đào (? - ?) cho xây. Danh xưng ‘Dũng Nguyệt Đài’ thực ra đã bắt ngủn từ câu thơ ‘Nguyệt dũng Đại giang lưu’ trong bài Ngũ ngôn luật thi có tựa đề ‘Lữ dạ Thư hoài’ của thi hào Đỗ Phủ (712 - 770) đời Đường (618 - 907). Hơn nữa, Tào Tháo vẫn chưa một lần đặt chân tới chốn này, do đó đây cũng chỉ là một truyền thuyết sai lầm.

Mặt sau Hoàng Hạc Lâu có một Đạo viện cực kỳ mĩ lệ. Trước Đạo viện treo một tấm bảng đề 2 chữ ‘Giác Ngạn’. Trong Đạo viện có tượng Lữ Động Tân nằm ngủ. Đạo viện có một cái Đình tên gọi là ‘Tiên Tảo’; về phía Nam đình Tiên Tảo có một cái cổng nhỏ vị trí cách mặt đất cả trăm thước, có bực đá xây quanh co đi lần xuống.

Hoàng Hạc Lâu nhìn ra Đại giang (tức Trường giang) và Anh Vũ châu là cái cù lao giữa giòng Trường giang ở về mé Nam ngạn, trệch về hướng Tây Nam huyện Vũ Xương. Vào khoảng cuối triều Đông Hán (25 - 220), Hoàng Xạ (? - ?), con trai trưởng Hoàng Tổ (? - ?), Thái thú tại vùng Giang Hạ, đại hội tân khách trên Cù lao này ;  dịp đại hội có người đã tặng chim két và một trong số tân khách là Nễ Hành (173 - 198) đã nhân đó viết bài phú ‘Anh Vũ’. Sau Bài phú vừa kể, Cù lao được đặt tên là ‘Anh Vũ’ (Chim két). Ít lâu sau đó chỉ vì một câu nói nghịch ý Hoàng Tổ ra lệnh giết Nễ Hành và cho chôn ngay trên ‘Cù lao Két’ này.

Bên kia Trường giang, ở hướng Đông bắc huyện Hán Dương ở tại chân núi phía Đông của dãy Đại Biệt sơn (theo thiên ‘Vũ Cống’, sách ‘Thượng Thư’  các Tên sau này là Lỗ sơn, Qui sơn và Tắng sơn, Dực Tế sơn), đối diện Hoàng Hạc Lâu, là ‘Tĩnh Xuyên Các’ được một Tri phủ tên là Phạm Chi Châm (? - ?)  đời Minh cho xây, cảm hứng từ câu ‘Tình xuyên lịch lịch...’.

Hoàng Hạc Lâu và một số phong cảnh xa gần chung quanh Lầu tự thuật trên đây được dẫn ở tập Bút ký ‘Quảng Dương Tạp Ký’ (Qu. IV. Tham khảo các đoạn 64, 72, 75) của học giả, Sử học gia Lưu Hiến Đình (1648 - 1695) đời Thanh.

Hoàng Hạc Lâu nằm trên đầu thành Vũ Xương.

Thành Vũ Xương được Tôn Quyền (182 - 252, tại vị :  229 - 252) cho xây vào năm 221 vào đầu thời Tam Quốc (220 - 280). Thời này thành có tên Hạ Khẩu.

Theo truyền thuyết Lầu Hoàng Hạc đã được kiến tạo sau đó 2 năm, tức năm 223.

Qua bao hưng phế, ‘vật hoán tinh di’, Lầu đã trải qua nhiều lần tu bổ cũng như sửa sang, có điều tên gọi Hoàng Hạc Lâu thì mãi tới khoảng đời Lương (502 - 557) mới bắt đầu được nhắc tới.

Về nguồn gốc danh xưng Hoàng Hạc Lâu, người ta thường đề cập một số thuyết sau :

Cuốn ‘Thái Bình Hoàn Vũ Ký’ (Qu. CXII. Vũ Xương phủ)  thường được gọi dưới tên giản lược là ‘Hoàn Vũ Ký’, của Nhạc Sử (930 – 1007) chép rằng Phí Văn Vi đắc đạo lên cỡi tiên, sau đó cỡi Hạc vàng ngh̀ nơi Lầu đó, vì vậy người ta lấy hai chữ Hoàng Hạc mà đặt tên Lầu.

Trước đó mấy trăm năm, sách ‘Tục Tề Hài Ký’ của Ngô Quân (469 - 520) thời Lương lại chép là người tiên Tử An xưa cỡi Hạc vàng qua đây, sau đó người ta mới gọi Lầu là Lầu Hoàng Hạc.

Sách ‘Nam Tề Thư’ của Tiêu Tử Hiển (489 - 537), cũng đời Lương, cũng chép Sự tích Tử An, có khác một điểm là ở đây Tử An cỡi Hoàng Hộc (Ngỗng Trời Vàng), không phải Hoàng Hạc:

‘Hạ Khẩu thành cứ Hoàng Hộc cơ, thế truyền tiên nhân Tử An thừa hoàng hộc quá thử thượng  dã’.

 Nam Tề Thư.  (Qu. XV. Chí 7. Châu Quận. Hạ)

‘Thành Hạ Khẩu ở băi Hoàng Hộc, người đời tương truyền người tiên Tử An (xưa đă từng cỡi) Ngỗng trời vàng qua đây ghé Lầu này’.

Về các danh xưng Hoàng Hạc và Hoàng Hộc thì Lưu Hiến Đình (1648 - 1695), thuật giả của tập Bút kí ‘Quảng Dương Tạp Ký’ đã đề cập ở Một đoạn trước đây, đă viết như sau :

‘Dư ý Hoàng Hạc lâu tức Hoàng hộc cơ, hậu nhân ngoa Hộc vi Hạc nhi phụ hội dĩ Phí Văn Vi sự. Nhật kinh Thôi Khảo công đề nhi Thanh Liên các bút dĩ thành thiên thu thiết án ;  nãi kim hựu chuyển nhi vi Lữ Thuần Dương. Tự kinh tam tả, Ô, Yên thành Mã, thiên hạ sự dĩ vãng dã giai thành lãnh phong, đăng yên, hựu hà thị phi khả luận !  Chủ yếu sự lý xán nhiên, duyệt nhân nhĩ mục, ngô dịch nhiệm chi hĩ !  Hựu an ṭng khởi cổ nhân vu cửu kinh nhi vấn ky quả nhiên, quả bất nhiên gia ? !  Vô nại triển chuyển hoang mậu, từ bát nhã tuần, lệnh nhân nan vi thính nhĩ !’.

 Quảng Dương Tạp Ký. (Qu. IV. 73).

 ‘Theo ý tôi, Hoàng Hạc lâu tức Hoàng Hộc cơ, người đời sau lầm chữ Hộc thành chữ Hạc, lại thêm thắt với chuyện Phí Văn Vi. Trải Thôi Khảo Công đề thơ và Thanh Liên phải gác bút thì sự việc đã thành thiên thu định luận. Và bây giờ, Lầu lại thành nơi phụng tự Lữ Thuần Dương. Chữ sao đi chép lại chữ Ô, chữ Yên r̉i thành chữ Mã, việc trong thiên hạ những gì đã qua đều thành gió lạnh, khói nhạt biết đâu phải, trái mà luận. Chỉ cần sự lý rõ ràng, hiển nhiên, vui tai, vui mắt mọi người thì tôi cũng cố mà gánh vác đi !  Bây giờ không lẽ phải theo cổ nhân dưới lòng đất sâu để hỏi chuyện quả nhiên hay không quả nhiên sao ? !  Nhưng, chuyện gì dầu sai lạc tới đâu đi nữa mà ngôn từ không đẹp đẽ, hay ho th́ cũng khó mà khiến người ta nghe theo !’.

Xa hơn nữa, Ngô Sư Đạo (1283 - 1344) đời Nguyên (1279 - 1368) viết :

 ‘Thôi Hiệu ‘Hoàng Hạc Lâu’ thi đề hạ tự chú vân :  ‘Hoàng Hạc, nhân danh dã’.

Ḱ Thi vân’Tích nhân dĩ thừa bạch vân khứ, thử địa không dư Hoàng Hạc Lâu’.

Vân ‘thừa bạch vân’ tắc phi thừa hạc hĩ !  ‘Đề kinh’ tái Phí Văn Vi đăng tiên giá hạc vu thử ; ‘Tề Hài Chí’ tái tiên nhân Tử An thừa hoàng hạc quá thử, giai nhân hoàng hạc nhi vi chi thuyết giả. Đương dĩ Hiệu chi tự chú vi chính.

Trương Nam Hiên biên Phí Văn Vi sự vọng, vị Hoàng Hạc dĩ sơn đắc danh  hoặc giả Sơn nhân Nhân nhi danh chi dư ? !’.

 Ngô Lễ Bộ Thi Thoại. 08 .

 ‘Dưới tựa bài Thơ, Thôi Hiệu tự chú thích, nói :  ‘Hoàng Hạc là tên người’.

Bài Thơ nói :  ‘Tích nhân dĩ thừa bạch vân khứ, thử địa không dư Hoàng Hạc Lâu’

Nói ‘cỡi mây trắng’ tức không phải là cỡi hạc rồi’.  Sách ‘Đề Kinh’ kể sự tích Phí Văn Vi lên tiên cỡi hạc qua đó ;  và Sách ‘Tề Hài Ký’ kể chuyện người tiên Tử An cỡi hạc vàng qua đó, tất cả đều nhân chuyện con hạc vàng mà lập thuyết. Nên coi lời tự chú của Thôi Hiệu thì  phải hơn !

Trương Nam Hiên đă nêu ra tính cách hoang đường của sự  hoặctích Phí Văn Vi, và cho rằng Tên gọi Hoàng Hạc đă bắt ngủn từ tên núi  tên Núi đã nhân tên Người mà ra chăng ? !’

                                                                            

    Một Con Ngỗng Trời.

Minh Di án.

Lưu Hiến Đình đă hữu lí khi nói rằng Chữ phải là Hoàng Hộc chứ không là Hoàng Hạc.

Và như vậy câu mở đầu bài ‘Hoàng Hạc Lâu’ phải là :

Tích nhân dĩ thừa hoàng hộc khứ’.

Và, các chữ Hoàng Hạc trong hai câu câu 2 và câu 3, cho đến Tựa đề Bài thơ, tất cả đều phải là hoàng hộc.

Có điều Lưu Hiến Đình đă không luận vấn đề sâu, xa hơn nữa.

Đại Tượng từ Quẻ  Gia Nhân (Tốn / Ly) nói :  - ‘Ngôn hữu Vật nhi Hành hữu Hằng’.

Nếu như Thôi Hiệu có nói ‘Tích nhân dĩ thừa Hoàng Hộc khứ’ thì đây cũng là ‘ngôn hữu Vật’.

Có thể nói vấn đề, có thể gọi đây là một vấn đề, Hạc hay Hộc là một vấn đề thú vị trong văn học Cổ điển Trung Quốc, vì vậy, có lẽ cũng nên tạm ngưng một lúc nói về Lầu Hoàng Hạc để coi là học giả các thời luận ra sao về vấn đề này.

Quế Phức (1736 - 1805) chứng nghĩa chữ Hộc, đă trích dẫn bộ ‘Ngọc Thiên’ của Văn tự học gia Cố Dã Vương (519 - 581), viết :

 ‘Hộc. Hoàng hộc, tiên nhân sở thừa’, nghĩa là ‘Hộc. (Tức) Hoàng hộc, là chim của tiên cỡi’.

Thuyết Văn Giải Tự Nghĩa Chứng. Qu. X /.

Đoàn Ngọc Tài (1735 - 1815), cuối phần chú giải chữ Hộc, đã kết luận như sau :

‘Phàm Kinh Sử ngôn Hồng hộc giả giai vị Hoàng hộc dã ;  hoặc đơn ngôn Hộc, hoặc đơn ngôn Hồng’.

‘Tóm lại, Kinh, Sử khi nói Hồng hộc thì tất cả đều nhằm chỉ Hoàng hộc ;  còn nếu đơn xưng thì hoặc gọi Hộc, hoặc gọi Hồng’.

Và cuối phần chú giải chữ Hồng, liền sau chữ Hộc, ông viết :

 ‘Đơn hô Hộc, lụy hô Hoàng hộc, Hồng hộc. Hoàng ngôn ký sắc ;  Hồng chi ngôn hồng dã, ngôn kỳ đại dã’.

‘Đơn danh thì gọi Hộc, điệp danh thì gọi Hoàng hộc, Hồng hộc. Hoàng chỉ sắc của lông chim ;  Hồng có nghĩa là lớn, ý nói thân hình to lớn của chim’.

(2 đoạn văn trên đây của Đoàn Ngọc Tài, xin coi : ‘Thuyết Văn Giải Tự Chú’. Đệ tứ thiên).

Cứ giải thuyết trên đây của Đoàn Ngọc Tài thì Kinh, Sử cổ đề cập Hoàng Hộc rất nhiều chỉ kể một số trong nhiều tác phẩm trứ danh sau đây :

(1). Dịch Kinh.    Quẻ Tiệm (Tốn / Cấn).

(2). Thi Kinh.      Bân Phong. Cửu vực.

(3). Lễ Ký.            Khúc Lễ thượng.

(4). Sử Ký.            Qu. XLVIII. Thế Gia 18.  Trần Thiệp thế gia.  

                             Qu. LV. Thế Gia 25.   Lưu Hầu thế gia.

(5). Hán Thư.      Qu. VII. Bản kỳ 7.   Chiêu đế kỷ.

(6). Chiến Quốc Sách.   Qu. XVII. Sở Sách 4. Trang Tân vị Sở Tương vương.

                                       Qu. XX. Triệu Sách 3. Thuyết Trương Tướng quốc.

(7). Trang Tử.      Ngoại Thiên. Thiên vận.

                            Tạp Thiên. Canh Tang Sở.

(8). Thi Tử.          Qu. Hạ.

(9). Hàn Thi Ngoại Truyện.   Qu. VI.

(10). Hoài Nam Tử.               Qu. VI. Lâm Minh huấn.

(11). Bảo Phác Tử Nội Thiên.   Qu. III. Đối Tục.

(12). Thuật Dị Ký.   Qu. Thượng.

(13). Cấp Tựu Thiên Chú Bổ Chú.   Qu. IV.

(14). Sở Từ.   Qu. III. Thiên Văn.

                      Qu. VI. Bốc Cư.

                      Qu. IX. Chiêu Hồn.

                      Qu. X. Đại Chiêu.

                      Qu. XI. Tích Thệ.

                      Qu.XIII. Thất Gián. Sơ Phóng.

Trong Thư tịch cổ, Hoàng Hộc là hình ảnh tượng trưng cho một người có tư tưởng cao xa cũng như phẩm hạnh thanh cao.

Thi Giảo (390 - 330) thời Chiến Quốc (403 - 221 tr. Cn.)  nói :

‘Hổ báo chi câu, vị thành văn nhi hữu thực ngưu chi khí ;  hồng, hộc chi cấu, vũ dực vị toàn nhi hữu tứ hải chi tâm. Hiền giả chi sinh dịch nhiên’.

/  Thi Tử. Qu. Hạ  /.

          ‘Cọp con, beo con từ thuở chưa có khoang, có đốm thì đã có cái khí thế vì bắt trâu [bò] ;  chim hồng, hộc, từ lúc chưa đủ lông cánh thì đã có cái chí hướng tung bay bốn biển. Bậc hiền năng từ lúc mới sinh ra thì cũng vậy’.

Giả Nghị (200 - 168 tr. Cn), Tư tưởng gia, chính trị gia triều Tây Hán (206 tr. Cn. - 08), cũng đã viết trong bài Sở từ ‘Tích Thệ’ như sau :

 ‘Hoàng hộc chi nhất cử hề, tri sơn xuyên chi vu khúc ;  tái cử hề, đổ thiên địa chi viên phương... Hoàng hộc hậu thời nhi ký xứ hề, xuy kiêu quần nhi chế chi ;  Thần long thất thủy nhi lục cư hề vị lâu nghị chi sở tài.

Phù Hoàng hộc, Thần long do như thử hề, huống hiền giả chi phùng loạn thế tai!’. 

‘Hoàng hộc vừa vút lên đã hay biết sông núi quanh co ;  vút lên nữa thì biết được trời đất kia là mênh mông...... Hoàng hộc vừa lỡ độ tới chốn dừng cánh, loài cú đã kết bầy chận lối ;  Thần long mắc cạn phải lên bờ để rồi bị loài sâu kiến chế ngự.

Hoàng hộc, Thần long mà còn bị vậy nữa là bậc hiền năng mà gặp thời loạn !’.

Tư Mã Thiên (145 - 86? tr. Cn.), Sử gia trứ danh thời Tây Hán viết :

 ‘Trần Thiệp thiếu thời thường dữ nhân dung canh. Triệt canh chi lũng thượng, trướng hận cửu chi viết :  ‘Cẩu phú quí vô tương vong !’.

Dung giả tiếu nhi ứng viết : ‘Nhược vi dung canh, hà phú quí dã ?’.

Trần Thiệp thái tức viết : ‘Ta hề yến, tước an tri Hồng Hộc chi chí tai ? !’.

/  Sử Ký. Qu. XLVIII. Thế Gia 18. Trần Thiệp thế gia  /.

 ‘Trần Thiệp thuở còn trẻ có thời cùng người đi cày mướn. Có một lần vào giờ nghỉ ngơi ở trên bờ đê rầu rĩ, bồi hồi giờ lâu rồi nói : ‘Sau này nếu có phú quí rồi không quên nhau đâu !’.

Những kẻ đi cày mướn cười nói lại rằng : ‘Cứ đi cày mướn thế này thì phú quí ngă nào đây ?’.

Trần Thiệp chép miệng thở dài, nói :  ‘Hỡi ơi, chim én, chim sẻ làm sao mà hiểu nổi cái chí của chim Hồng Hộc đây ? !’’.

                                                                           

 ‘Hoàng Hộc là chim của Tiên cỡi’, Văn tự huân cổ học gia nổi tiếng Cố Dã Vương đã chép rõ trong bộ Tự điển ‘Ngọc Thiên’.

Đây chỉ là một trong nhiều truyền thuyết về Hoàng Hộc (hay Hồng Hộc).

Trước đó nữa, Cát Hồng (283 - 363) thời Đông Tấn (317 - 420) đã nói:

          ‘Ngọc Sách Ký viết : ... Thiên tuế chi Hạc tùy thời nhi minh, năng đăng ư mộc ;  kỳ vị thiên tái giả chung bất tập ư thụ thượng dã ;  sắc thuần bạch nhi não tận thành đơn’.

/  Bảo Phác Tử Nội Thiên. Qu. III. Đối Tục  /.

Bộ ‘Ngọc Sách Ký’ nói :  ...  Hạc ngàn tuổi th́ có thể tùy ý cất tiếng kêu, có thể leo lên cây ;  còn chưa đủ ngàn năm thì chẳng khi nào tụ tập trên cây ;  sắc lông khi đã thuần trắng thì toàn não bộ rồi hóa thành đơn dược’.

Chú thích chữ Hạc trong đoạn trên, Vương Minh viết :

 ‘Hiệu Khám Ký : - ‘Hạc, ‘Ngự Lâm’ cửu bách thập lục tác ‘Hộc’, dẫn tại ‘Hộc môn’.

Án :  Đương tác Hộc.’.

‘Sách ‘Hiệu Khám Ký’ chép :  - ‘Chữ Hạc, sách ‘Ngự Lâm’, quyển CMXVI  chép là ‘Hộc’, dẫn ở mục nói về chim Hộc’.

Án :  Phải chép là Hộc’.

(Sách ‘Hiệu Khám Ký’ ở đây tức chỉ ‘Bảo Phác Tử Nội Thiên Hiệu Khám Ký’ gọi giản lược, do hai tác giả Kế Xương và Trần Ký Vinh soạn.

Sách ‘Ngự Lâm’ tức ‘Thái Bình Ngự Lâm’ gọi giản lược, do một ban biên tập 14 người biên soạn, chủ biên là Lý Phương (925 - 996), theo lệnh Tống Thái tông  (939 – 997 ;  tại vị :  976 - 997).

Tác phẩm khởi soạn năm 977, hoàn tất năm 983, gồm 1000 Quyển.

Theo Tống Mẫn Cầu (1019 - 1079) trong tập Bút ký ‘Xuân Minh Thoái Triều Lục’ (Qu. Hạ) thì lúc đầu sách có tên là ‘Thái Bình Tổng Loại’. Sách biên soạn xong, Tống thái tông cứ mỗi ngày coi Ba Quyển, giáp năm thì cũng vừa coi hết, và sau đó thì tứ danh là ‘Thái Bình Ngự Lâm’).

Học giả Nhiệm Phương (460 - 508) đời Lương, Nam Bắc triều, viết :

 ‘Hộc thọ tam thiên tuế’.

/  Thuật Dị Ký. Qu. Thượng  /.

‘Chim Hộc sống tới 3000 tuổi’.

Trần Nguyên Long (1652 - 1736) sơ ký Thanh triều viết :

 ‘Hộc. Thuật Dị Ký. Hộc sinh bách niên nhi hồng, ngũ bách niên nhi hoàng, hựu ngũ bách niên nhi thương, hựu ngũ bách niên nhi bạch. Thọ tam thiên tuế hĩ !’...

‘Nhĩ Nhã Dực’ : ‘Hộc tức thị Hạc, âm chi chuyển ;  hậu nhân dĩ hộc danh phả trứ vi hạc chi ngoại biệt hữu sở vị Hộc. Cố ‘Tì Nhã’ ký hữu Hạc hựu hữu Hộc’.

/  Cách Trí Kính Nguyên. Qu. LXXVII. Điểu loại 1. Hạc (phụ Hộc)  /.

‘Hộc. Sách ‘Thuật Dị Ký’ nói: - Chim Hộc sống tới 100 năm thì lông cánh thành đó, sống đến 500 năm thì biến sắc xanh lục, thêm 500 năm nữa thì lông chuyển ra màu trắng. Chim Hộc sống tới 3000 tuổi’.

Sách ‘Nhĩ Nhã Dực’ nói :  ‘Hộc tức Hạc, âm đọc chuyển hóa ;  người đời sau nhận thấy chim Hộc quá nổi tiếng (trong Thi văn cổ) mà nói rằng ngoài hạc còn có một giống chim gọi là Hộc nữa. Do đó mà trong sách ‘Tí Nhã’ vừa có Hạc lại vừa có Hộc’.

Trước Trần Nguyên Long không lâu, Từ­ng Thu (? - ?) vào triều Minh (1368 - 1644), trong tập Bút ký ‘Ngọc Chi Đường Đàm Hội’ (Qu. XXXIV. Tạo hạc), cũng đã sao lục lại đoạn văn thường được gán là của ‘Thuật Dị Ký’ trên đây, chỉ khác là chữ ‘Hộc’,

Xét hai bản ‘Thuật Dị Ký’, một trong ‘Hán Ngụy Tùng Thư’ (Hiệu bản của Trình Vinh đời Minh) và một trong bản ‘Cổ Tiểu Thuyết Câu Trầm’ của Chu Thụ Nhân (1881 - 1936) thì không thấy có đoạn văn dẫn trên. Chưa rõ Từ­ng Thu và Trần Nguyên Long đã tham khảo bản nào, hoặc cũng có thể đây là ‘dật văn’ của ‘Thuật Dị Ký’ được ghi lại trong một Tác phẩm cổ nào đó Trình Vinh và Lỗ Tấn không biết ?

‘Tí Nhã’ của Lục Điền (1042 - 1102) và ‘Nhĩ Nhã Dực’ của La Nguyện (1136 - 1184) soạn. 

Hai tác phẩm này nội dung nói chung tương đồng, chuyên giải thích danh vật, phân Môn biệt Loại theo thể lệ của sách ‘Nhĩ Nhã’ vì vậy mà Tựa sách có các danh xưng ‘Tí’ và ‘Dực’, hai Chữ này đều có nghĩa là ‘phụ trợ’, có điều, Bộ ‘Nhĩ Nhã Dực’ dẫn cứ tinh xác, lý luận chặt chẽ hơn Cuốn ‘Tì Nhã’ rất xa.

                                                                           

Hộc, nói theo Việt ngữ là Ngỗng Trời.

Ngỗng trời thuộc nhóm Hậu điểu, sống thành bầy ở các ven ao, hỉ phương Bắc. Mỗi năm cứ vào cuối Thu thì Ngỗng Trời bay về phương Nam tìm nơi ấm áp, để tới đầu Xuân sau lại quay trở về chốn cũ, di chuyển qua một đoạn đường dài, có khi cả 5, 7 ngàn cây số, và có những lúc rổi đã phải băng qua sa mạc thăm thẳm, núi non trùng điệp cao ngất, đôi lúc ở cao độ 7000 thước.

Chẳng hạn giống Ngỗng Trời xám tro bên bờ hỉ Tchany trong vùng thảo nguyên Barbara ở phía Tây Tây Bá Lợi Á mỗi năm, khi trời chớm lạnh, đã phải vượt một đoạn đường dài là 3500 cây số để tới vùng thùng lũng bao la ấm áp ở lưu vực Sông Hằng, ở Ấn Độ, băng ngang qua dãy Thiên Sơn (cũng còn gọi Tuyết sơn, hay Bạch sơn) ở cao độ 7000 thước, rồi tiếp đó là Sa mạc Takla Makan (Takli Makan) trải dài khoảng 500 cây số, tiếp đó, lại phải băng qua những vùng cao nguyên của Tây Tạng, và sau cùng là dãy Hi Mã Lạp sơn ở cao độ 8000 thước.

Trong chuyến viễn trình ngàn dặm xuôi ngược Nam Bắc đó Ngỗng trời mỗi ngày bay trung  bình  250 tới 350 cây số, trừ phi phải băng qua một vùng đặc biệt nào đó. Chẳng hạn bầy Ngỗng trời xám kể trên đây khi băng qua Sa mạc Takla Makan đã phải bay một mạch suốt 500 cây số chiều rộng của Sa mạc này. Tốc độ di hành trung bình là 70  90 cây số / giờ. Ngỗng Trời bay theo đội hình chữ V, mũi nhọn của chữ ở phía trước và đây cũng chính là vị trí của con Ngỗng Trời đầu đàn.

Còn với tuổi thọ của Ngỗng Trời, chuyện Ngỗng Trời sống hai, ba ngàn năm, như một số thư tịch cổ Trung Hoa nói dĩ nhiên là huyền tưởng. Bởi thế mà có người cho rằng Hoàng Hộc trong Thi văn cũng như Kinh Sử Trung Hoa rồi không phải là Ngỗng Trời mà chỉ là danh xưng phiếm chỉ một chủng loại chim lớn giả tưởng nào đó. Tuy nhiên, cỏi ‘Vô hà hữu’ tự thiên cổ vẫn là một cõi hết sức mênh mang trong thi văn, do đó, Ngỗng Trời có sống tới hai, ba ngàn năm, hay hơn nữa, có là chim của tiên cỡi thì đó cũng là chuyện rất thường.

Trên thực tế, tuy không sống tới chừng đó năm nhưng Ngỗng Trời là một trong những con vật sống khá lâu ; chẳng hạn giống Ngỗng Trời đen sống tới 100 năm, Thiên Nga sống 200 năm.

Trong cuốn truyện thần tiên rất hay về một bầy Ngỗng Trời và một chú bé tên Nils Holgersson của nữ văn sĩ Thụy Điển Selma Lagerlöf (1858 - 1940), Con Ngỗng Trời đầu đàn tên ‘Akka’ đã sống trên 100 tuổi và đây là thực tế trong cỏi thần tiên của truyện.

(Selma Lagerlöf  là phụ nữ đầu tiên trên thế giới được giải Nobel về Văn chương, năm 1909).

Lý Thời Trân (1518 - 1593) trong Bộ ‘Bản Thảo Cương Mục’, nói chim Hộc cũng được gọi là Thiên Nga. (Tham khảo Qu. XLVII. Cầm bộ 1. Thủy Cầm. Hộc).

Ở đây xin đừng lẫn lộn Thiên Nga kể trên với một giống chim chúng ta, người Việt Nam, thường gọi là Thiên Nga. Khi nói Thiên Nga, người Trung Hoa nhằm chỉ Ngỗng Trời ;  còn ngỗng nhà họ chỉ đơn xưng là ‘Nga’. Thiên Nga chúng ta thường gọi thì Sách ‘Ẩm Thiện Chính Yếu’ của Hốt Tư Huệ ( ? - ? ) đời Nguyên gọi là ‘Bất năng minh nga’ (tức Anh ngữ gọi là mute swan).

*

*   *

Phụ chú.

+ Trữ Nhân Hoạch không có ghi chú nào về Cố Lân.

Cố Lân (1476 - 1545) tên Tự là Hoa Ngọc và tên Hiệu là Đông Kiều Cư Sĩ, Tiến sĩ trong khoảng Niên hiệu Hoằng Trị (1488 - 1505), quan chức đến Hình bộ Thượng thư, trong khoảng Niên hiệu Gia Tĩnh (1522 - 1545). Cố Lân là một văn học gia tiếng tăm đời Minh, tính tình khiêm cung, thích kết giao với các hiền sĩ. Sau khi từ quan trí sĩ, ông sửa sang nhà cửa, vườn tược cho rộng lớn hơn để khách ghé thăm lưu ngụ, phòng ốc trong nhà không lúc nào trống chỗ.

Ngoài ra, Cố Lân còn là một Thư pháp gia sở trường 2 Thể ‘Hành thư’, ‘Thảo thư’, bút pháp ông cao nhã, cổ phác, phong cách sinh động như Thư pháp Tấn triều (265 - 420). 

+ Tam Ty. Là 3 cơ quan hợp thành cơ cấu Chính quyền địa phương ngày trước về 3 phương diện Dân sự, Quân sự và Tư pháp. Thời Minh 3 Ty này là :

‘Bố Chánh Sứ Ty’ (Dân sự), ‘Đô Chỉ Huy Sứ Ty’ (Quân sự) và ‘Án Sát Sứ Ty’ (Tư pháp).

Sau cùng, đã đề cập ‘Hoàng Hạc Lâu’ thì không thể không nhắc lại chuyện Lý Bạch (701 - 762) đưa tiễn Mạnh Hạo Nhiên (689 - 740) từ Hoàng Hạc Lâu đi Dương châu - hay nói cho rõ hơn là có thể nào mà không nhắc lại bài Thất tuyệt vô cùng ý vị Lý Bạch đã sáng tác trong buổi đưa tiễn Mạnh Hạo Nhiên :

                 Hoàng Hạc Lâu tống Mạnh Hạo Nhiên chi Quảng Lăng.

                             Cố nhân tây từ Hoàng Hạc Lâu,

                             Yên hoa tam nguyệt há Dương châu.

                             Cô phàm viễn ảnh bích không tận,  

                             Duy kiến Trường giang thiên tế lưu.

          Dịch :

Lầu Hoàng Hạc tiễn Mạnh Hạo Nhiên đi Quảng Lăng.

                              Nẻo tây bạn rời Hoàng Hạc Lâu,

                              Sương hoa, xuân tận, xuống Dương châu.

                              Cánh bủm bóng thẳm giữa trời biếc,

                              Chỉ thấy Trường giang trôi mãi đâu.

                                                                                                   (Minh Di dịch).

Như bài thơ cho biết, Mạnh Hạo Nhiên đi Dương châu vào tháng 3, tháng cuối Xuân, và Xuân ở đây là mùa Xuân năm thứ 15 Niên hiệu Khai Nguyên (713 - 741), tức năm 727.

Mạnh Hạo Nhiên đi Dương châu, và lưu lại đây mãi đến cuối năm mới trở về lại quê nhà ở quận Tương Dương (hiện nay là huyện Tương Dương, tỉnh Hồ Bắc) để năm sau - năm 728, ra Kinh đô Trường An ứng thí. Không đậu, từ đó ông từ bỏ việc thi cử, sống đời ẩn dật.

Trong Tuyển tập bình chú ‘Đường Thi Tam Bách Thủ’ trứ danh của ông, Hành Đường Thoái Sĩ đă phê câu ‘Yên hoa tam nguyệt há Dương Châu’ là ‘thiên cổ lệ cú’.

(Hành Đường Thoái Sĩ là tên Hiệu của Tôn Chu (1711 - 1778), Văn học gia Thanh triều.

Việc chú thích tuyển tập Đường thi này thực ra cũng có sự đóng góp của vợ ông là Từ Lan Anh).

Trong tập Nhật ký ‘Nhập Thục Ký’ của Lục Du triều Nam Tống đă đề cập trước đây - nhật ký ghi ngày 28 tháng 8 năm thứ 6 Niên hiệu Càn Đạo (1165 - 1173), tức năm 1170, có đoạn viết :

-. ‘Thái Bạch đăng thử Lâu tống Mạnh Hạo Nhiên thi vân :

           Cô phàm viễn ánh bích sơn tận,

          Duy kiến Trường giang thiên tế lưu.

Cái phàm tường ánh viễn sơn vưu khả quan, phi giang hành cửu, bất năng tri dã.’.

/  Nhập Thục Ký. Qu. V  /.

-. ‘Thái Bạch lên Lầu này làm thơ đưa tiễn Mạnh Hạo Nhiên có câu :

     Cánh bủm xa ánh giữa non biếc,

          Hút mắt Trường giang trôi mãi đâu.

Nói chung, (bóng) bủm nổi bật giữa núi non xa trông hết sức đẹp mắt, nếu chẳng phải là người đã từng qua lại trên sông lâu ngày thì không thể (hình dung mà) biết được cảnh tượng này’.

(Ở đây, có thể thấy ngay là, khác với các tuyển bản Đường thi hiện nay, hai chữ ‘viễn ảnh’ Lục Du đã chép là ‘viễn ánh’, và hai chữ ‘bích không’ ông chép là ‘bích sơn’).

Một vài quyển sách chú giải Thi tập của Lý Bạch cũng như tuyển tập chú giải Đường thi cũng đã dẫn lại đoạn nhật ký trên đây của Lục Du, chỉ có mỗi một dị biệt nhỏ là hai chữ ‘Cô phàm’ lại chép là ‘Chinh phàm’ (Cánh bủm xa).

‘Hoàng Hạc Lâu’ là một nỗi ‘tư hương’ man mác gói trong một cảm xúc bồi hồi mênh mang trước trời đất bao la. ‘Hương quan hà xứ’, và chừng như chỉ có người điên mới không nhớ nhà.

Lưu Vũ Tích (772 - 842), thi nhân trứ danh ký Văn Đường, có 9 bài Thất tuyệt có tựa đề chung là ‘Lăng Đào Sa từ’ trong đó bài thứ 4 tả cảnh ông đứng từ Hoàng Hạc Lâu phóng tầm mắt nhìn ra bốn bề mênh mông...... nhìn qua bên kia còn Anh Vũ :

 Anh Vũ châu đầu lăng chiếm sa,

            Thanh lâu xuân vọng nhật tương tà.

            Hàm nê yến tử tranh qui xá,

            Độc tự củng phu bất ức gia.      

                                 (Lưu Vũ Tích. Lăng Đào Sa từ Cửu thủ. Ký Tứ).

 Anh Vũ sóng còn cuốn cát xa,

            Lầu xanh xuân ngóng bóng hỉ tà.

            Ngậm bùn bầy én tranh về tổ,

            Chỉ mỗi người điên chẳng nhớ nhà.

                                                                  (Minh Di dịch).

+ Lăng Đào Sa là tên một Từ điệu, khai sáng từ Lưu Vũ Tích và Bạch Cư Dị (772 - 846).

Khúc từ đơn điệu gồm 28 chữ với 3 Bình vận, nói rõ hơn, từ điệu là một bài Thất ngôn Tuyệt cú.

+ Thanh lâu (Lầu sơn xanh) có nhiều nghĩa :

(1). Nơi cư trú của giới hào phú, bậc quyền quí, hoặc đế vương.

(2). Chỗ ở của người đẹp.

(3). Kỹ viện.

+ Bài Thất tuyệt này có thuyết nói là của Trương Tịch (765 - ~ 830).

Sự tình chưa rơ thực hư, có điều âm hưởng ở đây gợi cho người đọc một bài Thất Tuyệt khác của Lưu Vũ Tích, bài thứ hai trong năm bài ‘Kim Lăng Ngũ Đề’, bài ‘Ô Y Hạng’ :

           Chu Tước kiều biên dă thảo hoa,

           Ô Y hạng khẩu tịch dương tà.

           Cựu lai Vương, Tạ đường tiền yến,

           Phi nhập tầm thường bách tính gia.

                                                                       (Lưu Vũ Tích).

Chu Tước ven cầu loạn cỏ hoa,

           Ô Y trước hẽm bóng dương tà.

          Én xưa ngoài ngõ nhà Vương, Tạ,

          Bay lượn vào nhà dân chúng ta.

                                                           (Minh Di dịch).

+ 2 chữ ‘Cựu lai’ ở đầu câu 3, hầu hết các tuyển bản Đường Thi đều chép là ‘Cựu thời’.

Ở đây tôi căn cứ Bản ‘Lưu Tân Khách Văn Tập’, Qu. XXIV, của Lưu Vũ Tích.

+ Chu Tước kiều. Đông Tấn đóng Đô ở Kiến Khang (ở về phía Nam của Nam Kinh hiện nay).   

Cửa Nam thành Kiến Khang có tên ‘Chu Tước môn’, ở mé ngoài Cửa có một cây Cầu lớn vắt ngang sông Tần Hoài. Ở gần đó có khu Ô Y hạng, là khu cư trú của Hai đại tộc Vương và Tạ thời ấy. Khu Ô Y tọa lạc ở phía Đông nam Thị xã Nam Kinh, tình Giang Tô, hiện nay. 

+ Vương, Tạ. Vương đây tức chỉ gia tộc họ Vương - là một thế gia vọng tộc về  cả hai phương diện Chính trị cũng như Văn học, Nghệ thuật ở cả hai thời Tây Tấn (265 - 317), Đông Tấn (317 - 420).

Tạ, tức chỉ gia tộc của Tạ An (320 - 385), Tạ Thạch (327 - 388), Tạ Huyền (343 - 388).

Họ Tạ cũng là một gia tộc quyền thế thời Đông Tấn, nhưng kém gia tộc họ Vương nói trên.

          Nói họ Vương thì không thể không nhắc tới Vương Diễn (256 - 311), Vương Đôn (266 - 324), và Vương Đạo (276 - 339). Vương Đôn, Vương Đạo đều là em con chú con bác với Vương Diễn.

Ba người nói trên quyền hành khuynh loát trải suốt hai triều Tây Tấn và Đông Tân ! Quyền hành của gia tộc họ Vương lớn tới nỗi đương thời thiên hạ có câu :  ‘Vương dữ Mã cộng thiên hạ’ - nghĩa là ‘Họ Vương và họ (Tư) Mã cùng nhau trị thiên hạ’. Họ Tư Mã tức tên họ của hoàng tộc triều Tấn.  

Đã rõ, họ Vương là một thế gia vọng tộc về cả hai phương diện Chính trị, và Văn học, Nghệ thuật.

Nghệ thuật nói đây là nghệ thuật Thư pháp - và nói đến Thư pháp Tấn triều thì không thể không nói tới gia tộc họ Vương, mà nói nhắc tới Thư pháp gia tộc họ Vương thì không thể không đề cập cha con Vương Hi Chi.

Năm thứ 9 Niên hiệu Vĩnh Hòa (345 - 356) triều Tấn Mục đế (343 – 361 ;  tại vị : 345 - 361) - vào ngày 3 tháng 3, năm Quí Sửu, Vương Hi Chi cùng bạn bè thân thích, và các con ông, cộng tất cả 41 người - kể cả ông là 42, họp mặt ở Lan Đình, huyện Sơn Âm, quận Cối Kê, để xuống sông mà làm lễ rũ sạch bụi bặm trên người, theo phong tục cổ (gọi là Lễ ‘Phất hệ’). Chính trong dịp này Vương Hi Chi đã viết một bài văn ngắn tự thuật lại cuộc hội họp kể trên và Bài văn này chính là bài ‘Lan Đình Tự’, hay còn gọi ‘Lan Đình Yến Tập Tự’, ‘Lan Đình Tập Tự’, ‘Lâm Hà Tự’ và ‘Hệ Tự’, ‘Hệ Thiếp’.

Danh xưng ‘Lan Đình Tập Tự’ có nghĩa ‘Tự thuật về cuộc hội họp ở Lan Đình’.

(Về năm sinh, năm tử của Vương Hi Chi có một số thuyết khác nhau :  - Có thuyết nói 303 - 361, có thuyết nói 307 - 365, có thuyết nói 321 - 379. Điểm chắc nhật là ông qua đời năm 59 tuổi).

Về địa danh Lan Đình, Tiền Vịnh (1759 - 1844) viết :

-. ‘Lan Đình tại Sơn Âm huyện Tây nam nhị thập thất lý. Ký địa tương truyền vị Việt vương Câu Tiễn chủng Lan xứ, nhân danh. Tấn Vương Hữu Quân ‘Khúc thủy Thi tự’ tức vu thử tác dã. Do Lâu công độ xả chu nhi đổ, ước hành ngũ, lục lý tức Thiên Chương tự. Đình tại Tự đông’.

             /  Lý Viên Tùng Thoại. Qu. XVIII. Cổ Tích - Lan Đình  /.

- ‘Lan Đình ở mạn Tây nam huyện Sơn Âm 27 dặm. Đất này tương truyền xưa là nơi Việt vương Câu Tiễn trùng lan, nhân sự kiện này mà đất được gọi là Lan Đình. Bài ‘Khúc Thủy Thi tự’ của Vương Hữu Quân đời Tấn chính đã sáng tác tại đây. Từ bến đò Lâu công bố thuyền lên bộ, đi độ 5, 6 dặm thì tới chùa Thiên Chương. Đình ở về phía đông Chùa’.  

Lan Đình, còn được gọi là Lan Chử, hoặc Lan Thượng Lý, là một cái Đình hiện nay ở cách huyện Thiệu Hưng 27 dặm (15.552 cây số) về phía Tây Nam, tỉnh Chiết Giang.

Bài ‘Lan Đình Tập Tự’ gồm tất cả 324 chữ, phân ra 28 hàng, được viết trên loại giấy đặc chế từ kén con tằm (kiển chi) ;  về lông bút thì đây là những sợi râu mép con chuột (thử tu).

Theo truyền thuyết, Vương Hi Chi thảo Bài ‘Lan Đình Tự’ trong lúc say. Sau đó, lúc đã tỉnh táo ông đã viết lại hơn chục bản nữa, nhưng vẫn không sao hơn được Sơ bản viết lúc say.  

Chữ viết theo lối Hành thư, là Thư thể chủ yếu của thời Đông Tấn (317 - 420). Trong bài những chữ trùng điệp như ‘Chi’, ‘Dĩ’, ‘Vi’, ‘Dã’ - nhiều nhất là chữ ‘Chi’ (tất cả 20 Chữ ), mỗi chữ là một tư thái, một kết cấu khác nhau, biến hóa sinh động

Trải các triều đại sau đó, từ Đường triều (618 - 907) trở đi, và cho tới cả ngày nay, bức Tự thiếp ‘Lan Đình Tập Tự’ đã được các Thư pháp gia mệnh danh là ‘Thiên Hạ Đệ Nhất Hành Thư’ - và

Thư pháp gia trứ danh học theo tờ Tự thiếp này thời nào cũng có.

Đương thời, Vương Hi Chi cùng mấy con là Vương Ngưng Chi (? - 399), Vương Huy Chi (? - ?), Vương Tháo Chi (321 - 379), Vương Hiến Chi (344 - 386), nhất là Hiến Chi, người nào tiếng tăm cũng rất lớn trong lãnh vực Thư pháp !  Và trong giới Thư pháp, khi gọi ‘Nhị Vương’ thì điều này chuyên chỉ hai cha con Vương Hi Chi, Vương Hiến Chi.

Và nói họ Tạ thì không thể không nói tới trận chiến Phì thủy lừng danh trong lịch sử Trung Hoa.

Vào đầu thời Đông Tấn, Năm Bộ tộc ở phương Bắc Trung Hoa cùng với một thiểu số Hán tộc tại vùng Tây Thục nổi lên chiếm cứ cả một dải phương Bắc, trước sau kiến lập 16 Nước trong khoảng hơn 100 năm, từ năm 320 tới năm 431. Sử gọi thời kỳ này là Thập Lục Quốc, hay Ngũ Hỉ Loạn Hoa.

Năm Bộ tộc (Ngũ Hỉ) nhiễu loạn Trung Hoa nói trên đây là :   

1/. Hung Nô,

2/. Tiên Ti (tức Khiết Đơn) 

3/. Yết.

4/. Đê.

5/. Khương.

Tiền Tần (351 - 394), thuộc Đê tộc, là một trong 16 Nước kể trên.

Phù Kiện (317 - 355, tại vị :  351 - 355), vị vua khai sáng nước Tiền Tần, lúc lên ngôi, chủ trương tổ chức quốc gia theo quan niệm Nho gia, chăm lo Chính sự, giảm thuế má.... Từ đó chính quyền Tiền Tần vững mạnh dần. Trị nước mới 5 năm thì Phù Kiện bịnh chết. Con là Phù Sinh (? - 357) kế vị chưa được bao lâu thì bị anh họ là Phù Kiên (cháu ruột Phù Kiện) giết để cướp ngôi.

Phù Kiên (338 – 385 ;  tại vị :  357 - 385) vẫn trọng Nho học, khuyến khích Nông nghiệp, tằm tang và quan tâm vận đề thủy lợi....... Bên cạnh đó, Phù Kiện cũng đẩy mạnh việc huấn luyện quân sự và chỉnh đốn quân đội.

Kinh tế, Văn hóa... ngày càng phát triển, Quân sự cũng trở nên hùng mạnh, quốc thế theo đó mà vững mạnh hơn trước rất nhiều, để lần lượt tiêu diệt một số nước láng giềng. 

Năm 370, Phù Kiên diệt Tiền Yên (348 - 370), năm 376 tiêu diệt Tiền Lương (320 - 376) và cũng năm này thì diệt nước Đại (338 - 376).

Hùng tâm bừng bừng, năm 382, Phù Kiên triệu tập triều thần thương nghị việc Nam chinh, đánh Đông Tấn, thống nhất Trung Hoa. Đình thần dâng biểu cực lực phản đối, chỉ mỗi người sau này sáng lập nước Hậu Yên là Mộ Dung Thùy (326 – 396 ;  tại vị : 384 - 396) tán đồng !  Ỷ vào binh lực hùng mạnh, tin chắc mình sẽ thắng, Phù Kiên gác ngoài tai lời can của đình thần.

Tháng 8 năm 382, Phù Kiên kiểm điểm binh mã, chia ba đạo quân tiến xuống miền Nam.

Đạo quân thứ nhất, đạo tiền phong, do Phù Dung (? - 383) em ruột Phù Kiên và Mộ Dung Thùy chỉ huy. Phù Kiên cũng tự dẫn đại quân theo sau đạo tiền phong.

Đạo thứ 2 là quân binh ở U Châu (nay là Trác huyện, tỉnh Hà Bắc), Ký Châu (Hà Bắc + Bắc bộ tỉnh Hà Nam) tiến xuống Bành Thành (nay là huyện Đông Sơn tỉnh Giang Tô).

Đạo thứ 3 là quân binh ở Lương Châu (hai tỉnh Cam Túc, Ninh Hạ, và lưu vực Hoàng Thủy, tỉnh Thanh Hải) và Ích Châu (tỉnh Tứ Xuyên) theo Trường Giang, Hán Thủy tiến xuống mặt Đông.

Ba đạo quân kể trên gồm 600,000 bộ binh, 270,000 kỵ binh, tất cả 870,000 quân.

Tháng 9, Phù Kiên tới Hạng Thành (mặt Đông bắc huyện Hạng Thành tỉnh Hà Nam). Hậu đội ở Lương Châu, quân cũng vừa tới Hàm Dương (hiện là huyện Kinh Dương, tỉnh Thiểm Tây).

Phù Dung chỉ huy 300,000 quân, trước đó cũng đă tới Dĩnh Khẩu (hiện nay ở về phía Đông nam huyện Dĩnh Thượng, tỉnh An Huy), chuẩn bị tấn công.  

Về phía Đông Tấn, Tạ Thạch (327 - 388) tổng chỉ huy quân đội, Tạ Huyền (343 - 388) và một số tướng phụ tá, quân dưới tay chỉ có 80,000 quân, tức chỉ bằng 1 / 11 quân số Tiền Tần.

Bấy giờ cả nước Tấn đều kinh hoàng, chấn động trước thanh thế của quân Tiền Tần.

Tháng 10, Phù Dung chiếm Thọ Dương (tức Thọ Xuân, nay là Thọ huyện, tỉnh An Huy).

Phù Kiên để đại quân ở Hạng Thành, chỉ dẫn 8,000 quân kỵ đến Thọ Dương, đồng thời lệnh cho Chu Tự (? - 393), tướng của Tấn bị bắt làm tù binh trước đó, qua gặp Tạ Thạch khuyên hàng, và trong lúc nói chuyện, Chu Tự đã ngầm khuyên Tạ Thạch nên tấn công ngay trước khi quân binh của Tiền Tần tập hợp đầy đủ.

Tháng 11, Tạ Huyền sai Lưu Lao Chi (? - 402) dẫn 5,000 quân binh tinh nhuệ vượt khe Lạc giản (hiện ở mạn Tây huyện Định Viễn, tỉnh An Huy) giao chiến !  Kết quả, quân Tiền Tần đại bại, các tướng Lương Tha, Vương Hiển, Lương Đệ, Mộ Dung Khuất Thị bị bắt sống, và quân binh tử trận tất cả 15,000 quân. Quân chủ lực của Đông Tấn thừa thắng tiến thẳng qua mặt Tây.

Phù Kiên dàn trận ở mặt Tây Phí Thủy (Nam Phí hà ngày nay), ở mé sông, chờ quân Tấn, vì vậy quân Tấn không sao qua sông được.

Tạ Huyền cho Sứ giả qua nói với Phù Kiên, xin lui quân lại một đoạn để quân Tấn có thể qua sông giao chiến, quân tướng của Phù Kiên đều nói nên trấn ở bờ sông cản quân Tấn. Phù Kiên những tưởng có thể thừa cơ quân Tấn vừa qua sông được một mớ thì tức khắc xua mấy trăm ngàn quân thiết kỵ đổ ra tấn công, bởi vậy chấp thuận yêu cầu của Tạ Huyền. Nhưng quân Tần vì quá đông cho nên, vừa triệt thoái một cái thì không sao kềm lại được. Tạ Huyền, Tạ Diệm, Hoàn Y lập tức dẫn 8,000 quân tinh nhuệ vượt sông. Vừa qua sông, quân Đông Tấn lập tức tấn công !  Phù Dung chết ngay ở trận này, và Phù Kiên cũng trúng tên bị thương !  Cùng lúc đó Chu Tự ở mé sau quân Tần lại la lớn là quân Tần đã bại. Quân Tần lập tức cởi giáp, bỏ binh khí ra hàng, đạp lên nhau tháo chạy tứ tán, chết đuối không biết bao nhiêu mà kể, cả một khúc sông Phí thủy rồi bị tắc nghẽn không chảy được. Tạ Huyền dẫn quân truy kích đến tận Thanh Cương (mé Tây bắc Thọ huyện).

Quân Tiền Tần chết đến quá nửa. Chừng Phù Kiên một mình một ngựa thoát chạy đến Hoài Bắc thì quân đội hoàn toàn tan rã !  Chỉ có 30,000 quân do Mộ Dung Thùy chỉ huy là còn toàn vẹn.

Nhờ Mộ Dung Thùy hộ tống Phù Kiên mới trở về đến Lạc Dương !  Dọc đường, thu thập tàn quân cộng lại chỉ còn hơn 100,000 quân.

Sách ‘Tấn Thư’ chép :

- ‘Dư chúng khí giáp tiêu độn, văn phong thanh, hạc lệ giai dĩ vi vương sư’.

/  Tấn Thư. Qu. LXXIX. Tạ Huyền truyện  /.

- ‘Quân còn lại bỏ giáp chạy trốn trong đêm, nghe tiếng gió thổi, tiếng hạc kêu thì đều tưởng là quân của triều đình (đuổi theo)’.

Các tiếng ‘Phong thanh, hạc lệ’ sau này thành một thành ngữ có nghĩa là kinh sợ quá mức.

Từ sau trận Phí Thủy kể trên Tiền Tần suy yếu để cuối cùng vào năm 394, tức sau trận Phí Thủy 11 năm, thì bị Tây Tần (385 - 431) thuộc tộc Tiên Ti tiêu diệt.

Trong thời kỳ Thập Lục Quốc Tiên Tần là quốc gia hùng mạnh nhất trong 16 Nước. Vào thời kỳ cường thịnh nhất cương vực Tiên Tần phía Bắc tận cùng ở Đại Sa mạc, phía Tây giáp các bộ tộc Tây Vực, phía Nam tới Tứ Xuyên, mặt Đông tới lưu vực các sông Hoài, sông Tứ.

Sông Phí Thủy phát nguyên ở Bổng Tử Sơn ở phía Tây nam huyện Hợp Phì, tỉnh An Huy. Từ đây chảy về phía Bắc 20 dặm rồi chia hai nhánh :

1). Một nhánh chảy về hướng Đông bắc, chảy qua huyện Hợp Phì rồi từ huyện Hợp Phì chảy về hướng Đông nam để cuối cùng đổ vào Sào hỉ.

2). Nhánh thứ 2 chảy theo hướng Tây bắc 200 dặm, đến Thọ Châu thì đổ vào sông Hoài.

Nhánh này còn có tên là Nam Phí hà, hoặc Đông Phí hà. Tạ Huyền đánh bại quân Tiền Tần của Phù Kiên chính là ở nhánh Nam Phí hà này.

Bộ ‘Thế Thuyết Tân Ngữ’ của Lưu Nghĩa Khánh (403 - 444) kể :

- ‘Tạ công dữ nhân vi kỳ - nga nhi Tạ Huyền Hoài thượng tín chí. Khán thư cánh, mặc nhiên vô ngôn, từ hướng cục.

Khách vấn Hoài Thượng lợi hại, đáp viết :

- Tiểu nhi bối đại phá tặc.

Ư sắc, cử chỉ bất dị ư thường’.

/  Thế Thuyết Tân Ngữ. Nhã Lượng đệ Lục. 35  /.

- ‘Tạ công và người đánh cờ vây - vừa đánh được một lúc thì có thư của Tạ Huyền từ vùng sông Hoài gởi về. Coi thư xong (Tạ công) im lặng không nói gì, thong thả day qua bàn cờ đánh tiếp.

Khách (đánh cờ) hỏi tình hình vùng sông Hoài ra sao, (Tạ công) trả lời :

- Bọn trẻ chúng nó thắng lớn giặc.

Sắc mặt, cử chỉ chẳng khác chi lúc thường’.

Tạ công đề cập trong đoạn văn trên tức chỉ Tạ An. Đương thời Tạ An là quan đầu triều.

Tạ Thạch là em Tạ An, tổng chỉ huy quân Tấn triều, như đã nói ở đoạn trên.

Tạ Huyền là cháu kêu Tạ An bằng chú ruột. Trong chiến tranh chống Tiền Tần này Tạ Huyền là Đô đốc, chỉ huy cánh quân Tiền phong.   

Văn chương Cổ điển Việt Nam cũng có những câu đề cập trận chiến Phí Thủy nói trên.

Nguyễn Trãi (1380 - 1442) trong bài ‘Bình Ngô Đại Cáo’ có câu :

 Trần Trí, Sơn Thọ văn phong nhi trĩ phách.

           (Trần Trí, Sơn Thọ nghe gió thoảng thôi đà hết vía).

Bản dịch nôm ‘Chinh Phụ Ngâm’ có câu :

Non Kỳ quạnh quẽ trăng treo,

           Bến Phì gió thổi đìu hiu mấy gò.

                                                                           &

Đọc Hoàng Hạc Lâu :

Tình / Cảnh - Tích Xưa.

Cảnh / Tình.

Minh Di bình.

Bốn Câu đầu hết sức tự nhiên, như lời văn xuôi, như lời nói thường, thuận miệng nói ra, tự thuật lại câu chuyện thời đã qua :

 Tích nhân dĩ thừa Hoàng Hạc khứ,

            Thử địa không dư Hoàng hạc lâu.

            Hoàng Hạc nhất khứ bất phục phản,

            Bạch vân thiên tái không du du.

Cảm hứng của thi nhân như hồi hỏa nhập sóng nước Đại giang trước Lầu, nên khí thơ cuồn cuộn bất tuyệt chẳng chút ngưng trệ...... 3 tiếng ‘Hoàng Hạc’ trùng điệp càng làm cho Mạch thơ thêm dồn dập........, và đây là điểm đại kỵ của Luật thi, nhưng ở bốn Câu này Thôi Hiệu đã sáng tác theo lối Tản điệu biến cách, và cú pháp hoàn toàn là cú pháp của thể Cổ thi.

Người xưa đã cỡi Hạc đi mất, chỉ còn lại một Lầu chơ vơ !

Chỉ còn Mây trắng lặng lờ trôi !  Nhưng một thoáng Người và Hạc ghé qua Lầu rồi đi mất, trước đó ‘Ngàn năm Mây trắng’ vẫn trôi, trôi không biết tự thuở nào, và không biết thuở nào tan !

Khi nghinh ngang hỏi vặn - ‘Lẽ nào trên đời lại có Mây trắng ngàn năm ! ?’ Kim Thánh Thán đã để lộ cái ‘tục khí’ của một kẻ phàm tục ‘thắc mắc’ chuyện Tiên. Thân ông quá trầm, trọc để có thể siêu, thoát theo đám Mây trắng ‘vô tận thì’, theo một cánh Hạc tiên về cỏi ngàn năm kia !

Kim Thánh Thán cho rằng bốn Câu sau tuyệt diệu ở chỗ mạch lạc chẳng mảy may dính dáng gì tới bốn câu trước. Đây cũng chính là điều Luật thi đã qui định, rằng đoạn.

Chuyển (câu 5, câu 6) dù ý tương ứng, hay tương tị (cách nhau, chẳng liên hệ với nhau) với đoạn Thừa (câu 3 - câu 4), cũng phải biến hóa muôn vẻ, đột ngột, khiến người đọc phải kinh ngạc, sững sờ !

Tuy nhiên, Kim Thánh Thán chỉ mới luận được cái tương tị, chưa luận xa nữa để nhận ra được cái tương ứng giữa hai đoạn Thừa và Chuyển. Chỉ buông lửng một câu như vô ý :

           Bạch vân thiên tái không du du !

mà cảnh, mà tình, trong 4 câu sau đó bỗng lan, bỗng trải... xa vời Sáu Cỏi ! ‘Ngôn bất tận ý’ nên ngàn năm (thiên tái) tức vạn năm, triệu năm, vô tận thời....

Cây bên kia bờ Hán Dương ‘lớp lớp’, Cỏ bên kia bãi Anh Vũ ‘xanh xanh’....... trước ta, và sau ta (Thôi Hiệu) thiên tái, vô tận bờ ấy, bãi ấy, vẫn lớp lớp, vẫn xanh xanh........ cây cỏ ;  dầu khi ta có rời Lầu đi mất thì trời chiều (nhật mộ) vẫn chiều, khói, sóng (yên, ba) vẫn cứ lăng đăng, vẫn cứ ‘thệ giả như tư’....

Giữa lúc mà tình tự trải ngát ‘thiên tái’ xưa / sau như vậy thì lẽ nào rồi ‘Hương quan hà xứ ?’ lại chỉ thu hẹp ở một dải Biện Châu (Quê nhà của Thôi Hiệu) - như Cù Hựu đã nhận định (thiển, cận) trong ‘Qui Điền Thi Thoại’ (coi lại đoạn đă dẫn trước đây). Nếu nhận định lại Câu này (câu 7) và Câu ‘Trường An bất kiến sử nhân sầu !’ của Lý Bạch thì phải nói là hai tiếng ‘Hương quan’ của Thôi Hiệu bao la, khoát đạt, sâu sắc hơn hai tiếng ‘Trường An’ (Kinh đô Đường triều) nhiều lắm !

Tình tự của Lý Bạch chỉ trải ra cho một cá nhân (vua), trong khi, tình tự của Thôi Hiệu là tình tự của con người nói chung, sự hơn kém rồi từ điểm này mà rõ.

Người đã bỏ một Quê nhà đâu đó (hà xứ) để theo cánh Hạc về cỏi ‘Vô hà hữu’ thì rồi có nơi nào không là Quê nhà trên khắp sông núi này ?  Và ‘Yên ba giang thượng sử nhân sầu !’ và sầu đây là sầu gì nếu không là Sầu vì con người nhỏ bé trước Trời, Đất mênh mang vô tận......?

Hơi thơ có lúc cuồn cuộn, dồn dập....... như Đại giang đổ vào ‘3 Hẽm Núi’ (4 Câu trước), có lúc lững lờ như xuôi qua đ̉ng bằng (4 Câu sau), nhưng, trước sau nhất quán, chẳng hề ngưng đọng ở một điểm nào !

                                                                  

*

*   *